Wet zorg en dwang: Stappenplan

Inzet en evaluatie van onvrijwillige zorg
Update per 1 januari 2024

De Wet zorg en dwang (Wzd) gaat uit van het principe ‘Nee, tenzij’. De zorg voor mensen met dementie en mensen met een verstandelijke beperking vindt zoveel mogelijk op vrijwillige basis plaats.

Als het toch nodig is om onvrijwillige zorg in te zetten, stelt de wet voorwaarden die zorgvuldige inzet mogelijk maken.

De zorgprofessional volgt een doorlopend werkproces met onder meer een goede analyse van de situatie, het multidisciplinair bekijken van alternatieven en – indien van toepassing – het inschakelen van een niet bij de zorg betrokken deskundige (frisse blik).

Meer informatie over de Wzd vind je op:

Onvrijwillige zorg in het zorg- / ondersteuningsplan

De Wzd stelt eisen aan het opstellen van een zorg- / ondersteuningsplan. Deze eisen gelden voor alle cliënten met een verstandelijke beperking, psychogeriatrische aandoening (zoals dementie) of een gelijkgestelde ziekte of aandoening zoals NAH, Korsakov en de ziekte van Huntington, die professionele zorg krijgen in een zorginstelling of ambulant (bijvoorbeeld thuis of bij de dagbesteding).

Lees hieronder waar je rekening mee moet houden bij het opstellen van een zorg- / ondersteuningsplan.

Zorg- / ondersteuningsplan opstellen

De Wzd stelt eisen aan het opstellen van een plan voor alle cliënten van de doelgroep van de Wzd:

  • Het plan wordt zo snel mogelijk, maar uiterlijk binnen 6 weken na start van de zorg opgesteld.
  • Het plan houdt zoveel mogelijk rekening met de wensen en voorkeuren van de cliënt.
  • De zorgverantwoordelijke stelt samen met de cliënt en de vertegenwoordiger van de cliënt afspraken in het plan vast.

Bij risico op ernstig nadeel

Constateert de zorgverantwoordelijke, de cliënt en/of de vertegenwoordiger dat er een risico bestaat op ernstig nadeel voor de cliënt en/of zijn omgeving? Doorloop dan het stappenplan voor inzet van onvrijwillige zorg.

Rechten cliënt

  • Begrijpelijke informatie over de Wzd
  • Periodieke evaluatie van het zorgplan
  • Informatie over en ondersteuning van een cliëntenvertrouwenspersoon Wzd
  • Zo nodig: bijstand van een tolk
  • Mogelijkheid om een klacht in te dienen

Onvrijwillige zorg

Onvrijwillige zorg is zorg waar de cliënt zich tegen verzet of zorg waar de cliënt en/of vertegenwoordiger niet mee instemt.

Wilsonbekwaam ter zake

Een cliënt is wilsonbekwaam als deze niet zelfstandig tot een afgewogen besluit kan komen. Let op: een cliënt kan voor de ene situatie wilsbekwaam zijn (bijvoorbeeld wandelen in de tuin) en voor het andere niet (bijvoorbeeld zelfstandig medicatie innemen).

Dat verschil per situatie noemen we ‘wilsbekwaamheid ter zake’.

Zie voor verdere informatie de handreiking wilsbekwaamheid van de Stichting Kwaliteitsimpuls Langdurige Zorg (SKILZ).

Extra zorgvuldigheid bij wilsonbekwaamheid

Het stappenplan voor inzet van onvrijwillige zorg is altijd van toepassing bij onderstaande vormen van zorg bij wilsonbekwame cliënten. Ook als de vertegenwoordiger instemt met de zorg en de cliënt zich niet verzet.

  • Gedragsmedicatie buiten de richtlijn
  • Beperking van bewegingsvrijheid
  • Insluiting

Op zoek naar alternatieven

Het doel van de wet én van de zorgpraktijk is het zoveel mogelijk voorkomen van onvrijwillige zorg. Veel aandacht gaat daarom uit naar het zoeken naar alternatieven voor inzet van onvrijwillige zorg, of alternatieven voor lichtere vormen van onvrijwillige zorg.

Een hulpmiddel bij deze zoektocht is de alternatievenbundel van Vilans.